وضع راهها و خصوصيات شهرها و كشورهاى اسلامى از قرن سوم هجرى ببعد ، در اثر سكون و آرامشى كه در جهان اسلامى پديد آمد ، فعاليتهاى اقتصادى و سياسى در سراسر منطقهء نفوذ مسلمين بسط يافت و آمدورفت بازرگانان و هيأتهاى سياسى و مذهبى و تلاش جهانگردان و اهل تحقيق ، سبب گرديد كه كتب و آثار گوناگونى از اين دوره بيادگار بماند و كمابيش ما را از وضع راههاى ارتباطى و احوال اجتماعى و اقتصادى مردم در شهرها آگاه سازد . « يعقوبى از محققين و دانشمندان قرن سوم ، در مقدمهء كتاب البلدان مىنويسد : از آغاز جوانى ، كوشش خود را براى كسب اخبار بلاد و مسافات ميان شهرها به كار بردم . مسافرت بسيار كردم ، در سفرهاى پىدرپى با هركس ملاقات مىنمودم از موطن و شهر او ، وضع زراعت و ساكنين بلاد از عرب و عجم ، لباس ، مذهب ، زبان و عادات اهالى پرسش مىكردم و اظهارات اشخاص طرف اعتماد را ضبط مىنمودم . اصطخرى دانشمند ايرانى ، مطالب كتاب خود را براساس مشاهدهء عينى ، دقت نظر و شنيدنيها با رعايت اعتبار و اختصار بيان كرده است : ابن حوقل در كتاب خود ، صورة الارض ، راجع به اصطخرى مىنويسد : ابو اسحق فارسى را ملاقات نمودم . او آن نقشه را براى سرزمين هند ترسيم كرده و آن را بهم آميخته است و نقشهء فارس را خوب ترسيم نموده است . من آذربايجان را در اين صفحه كشيدم و او آن را پسنديد و نقشهء الجزيره را تحسين نمود . او نقشهء مصر را خوب نكشيده بود ، و نقشهء مغرب او بيشتر داراى اشتباه است » او به من گفت : زادگاه تو را دانستم ، مىخواهم اشتباهات مرا در اين كتاب اصلاح كنى . من هم آنها را اصلاح كردم و به او نسبت دادم . اصطخرى ، مانند ساير جغرافيدانهاى قرن چهارم ، كشور اسلامى را به بيست اقليم جغرافيايى تقسيم و توصيف نموده است ؛ و سپس راجع به ربع مسكون ، درياها ، مساحت كشورها ، اوصاف جزيرة العرب و خليج فارس و ( اقيانوس هند ) ، مغرب ( شامل اندلس و جزيرهء سيسيل ) ، مصر و شام و درياى روم ( مديترانه ) الجزيره ، عراق ، ايران جنوبى و ميانه و شمالى ( به انضمام ارمنستان و درياى خزر ) و هند بحث نموده است . راههاى ارتباطى ، مساحتها ، محصولات تجارى و صنعتى نقاط مختلف ، نژادها ، و اديان آنها را توضيح داده است . بيشتر اطلاعات او براساس مشاهدات و تحقيقات شخصى بوده و بسيار شايان توجه است . مسعودى نيز از محققان و جهانگردان بنام جهان اسلامى است . وى در مقدمهء مروج الذهب ، مىنويسد : « اين كتاب را از دهها كتاب تاريخى موجود در زمان خود ، نقل نموده‌ام . » . . . مروج الذهب در موضوعات مختلف ، از جمله خلقت جهان ، داستان پيامبران ، اوصاف درياها ، خشكيها و عجايب آنها ، تاريخ ملل قديم ، ايران ، يونان ، سريان ، رومان و فرنگ ، اديان و مذاهب ، و عادات و تقويمهاى قديم و ساختمانهاى عظيم بحث مىكند . مسعودى در كتاب التنبيه و الاشراف ، در باب هيأت و نجوم و جغرافيا ، فصول سال و وزش بادها و شكل و مساحت زمين و حدود هفت اقليم و نيز راجع به تاريخ ملتهاى گذشته ، زبان ايشان و سالهاى قمرى و شمسى و مطالب ديگر بحث نموده است . ديگر از جهانگردان ، و جغرافيدانان معروف ، مقدسى آخرين نمايندهء مكتب كلاسيك و